Leestijd: 9 min
Wat de wetenschappelijke literatuur en trajecten uit de praktijk ons leren over de echte redenen waarom een atleet instort, en over wat hem soms overeind houdt.
Er is een scène die in bijna elke sportcarrière terugkomt, en die nooit de krant haalt. Een speler heeft zijn plaats. Hij verdient ze, hij heeft ze wedstrijd na wedstrijd zonder verslappen veroverd. En dan komt er op een dag, zonder waarschuwing, iemand anders op dezelfde positie. De bondscoach verandert van systeem. De trainer “wil iets anders proberen”. De speler blijft op de bank, een week, dan twee, dan een heel seizoen. Niemand legt hem echt uit waarom. Hij blijft trainen, houdt de schijn op, maar iets brokkelt stilletjes af: het vertrouwen, het gevoel nog bij de ploeg te horen, soms zelfs de zekerheid nog de speler te zijn die hij dacht te zijn.
Over dat moment willen we het hier hebben. Niet over de spectaculaire blessure of het verbroken contract, maar over die stillere erosie die een atleet op een of ander moment in zijn carrière raakt, en die hem, afhankelijk van hoe hij ze doorstaat, ofwel doet groeien, ofwel doet afhaken.
Wanneer de plaats die je verworven dacht, wegglipt
Een studie die in 2025 in PLOS One verscheen, onderzocht precies die ervaring, met interviews bij zestien Turkse profvoetballers, allemaal internationals, die een lange periode buiten de basiself hadden doorgemaakt. De resultaten tonen dat de spelers het aan de kant gezet worden eerst toeschrijven aan tactische keuzes of persoonlijke voorkeuren van de trainer, veel meer dan aan een echte daling van hun niveau. Met andere woorden: ze begrijpen niet waarom, en dat onbegrip weegt zwaarder dan het aan de kant gezet worden zelf.
Wat deze spelers beschrijven, is opvallend raak. Het gevoel niet meer bij de ploeg te horen, het geleidelijke verlies van vertrouwen, de identiteitsverwarring van een speler die zich niet meer herkent in zijn eigen rol. Sommigen vertellen dat ze voluit bleven trainen, overtuigd dat de situatie tijdelijk was, tot de weken zich opstapelden en de hoop omsloeg in vermoeidheid, en daarna in spanning tot in hun gezinsleven. Een van de bevraagde spelers ging uiteindelijk zelfs naar een sportpsycholoog om het vol te houden. De studie stelt ook een sneeuwbaleffect vast: hoe minder de atleet begrijpt waarom hij aan de kant staat, hoe minder betrokken hij is op training, wat de kans om terug te keren in de groep nog verder verkleint.
Dat is precies het mechanisme dat veel jonge atleten op kleinere schaal kennen: de plaats verloren aan een nieuwkomer, de speeltijd die wegsmelt, de selectie die niet meer komt, en dat gevoel het volgende seizoen opnieuw te beginnen in een kleinere club, met de indruk alles van voor af aan te moeten bewijzen.
Wat de wetenschap zegt over waarom sommigen terugvallen
De sportpsychologie biedt via de attributietheorie van Bernard Weiner een interessante sleutel. Bij een mislukking of tegenslag vertelt iedereen zichzelf een verhaal over de oorzaak: ligt het aan mij of aan iets anders, gaat het duren of voorbijgaan, heb ik er vat op of niet. Een atleet die het aan de kant gezet worden interpreteert als een willekeurige, blijvende beslissing buiten zijn controle, loopt precies het grootste risico om af te glijden naar wat onderzoekers aangeleerde hulpeloosheid noemen: de toestand waarin je zelfs stopt met proberen, omdat je uiteindelijk gelooft dat niets wat je doet nog invloed heeft op wat je overkomt.
Daar ontstaat een groot deel van de schade. Niet in de gebeurtenis zelf, de blessure, de vervanger die de plaats inneemt, de club die hem niet houdt. Maar in de betekenis die de atleet eraan geeft, alleen, vaak zonder dat iemand de tijd neemt om hem te helpen het anders te formuleren.
Het lichaam vertelt een parallel verhaal. Onderzoek naar de terugkeer na een blessure toont dat het fysieke vertrouwen meestal langer nodig heeft om zich te herstellen dan de weefsels zelf, en dat atleten die het langst stillagen ook de laagste vertrouwensscores hebben bij hun terugkeer. Het lichaam kan veel eerder klaar zijn dan het hoofd, en omgekeerd: een fysiek herstelde speler kan geblokkeerd blijven door de angst om opnieuw geblesseerd te raken, of door twijfel of hij nog goed genoeg is.
Wat wie terugkomt onderscheidt
Er bestaat nochtans literatuur die de andere kant van het verhaal bekijkt: die van atleten die tegenslag doorstaan en er niet ongeschonden, maar sterker uitkomen. In een studie die een referentie werd in het vakgebied, interviewden David Fletcher en Mustafa Sarkar twaalf olympische kampioenen over wat hen overeind hield op momenten waarop alles leek in te storten: reeksen slechte prestaties, blessures, trainerswissels, mediadruk. Wat uit hun getuigenissen naar voren komt, is niet de afwezigheid van twijfel, maar een geheel van krachtbronnen die bij bijna allemaal terugkomen: een motivatie die veel dieper verankerd is dan het directe resultaat, een vertrouwen dat ze zelf hadden leren heropbouwen in plaats van te wachten tot het terugkwam, een sociale omgeving waarop ze zonder schaamte konden steunen, en het vermogen om de focus te houden op wat nog van hen afhing, zelfs toen al de rest hen ontglipte.
Dat laatste punt verandert alles in de praktijk. Een speler die op de bank zit, heeft geen controle over de beslissing van de trainer. Wel over zijn toestand op training, de kwaliteit van zijn recuperatie, de manier waarop hij in zijn hoofd over zichzelf praat in die weken. De inspanning op dat terrein herfocussen, hoe frustrerend ook, is precies wat de hierboven beschreven spiraal voorkomt, waarin demotivatie een niveaudaling voedt, die op haar beurt de afstand vergroot.
Het traject van Benjamin Mokulu: meermaals moeten heropbouwen
Het traject van Benjamin Mokulu toont die koerswijzigingen bijzonder goed. Een profcarrière, meerdere competities, transfers, verschillende omgevingen, en dan een gescheurde achillespees die hem lang van de velden houdt. Bij een zware blessure komen alle gevolgen die erbij horen: de groep gaat zonder jou verder, de club evolueert, een andere speler kan je plaats innemen, en het lichaam dat tot dan betrouwbaar leek, wordt plots iets waar je opnieuw naar moet leren luisteren.
Benjamin Mokulu maakte ook andere breuken door: clubwissels, een schorsing, oordelen van buitenaf en racistische incidenten. Zijn traject herinnert er vooral aan dat een atleet in één enkele carrière meermaals opnieuw kan moeten beginnen. En telkens is de valkuil dezelfde: zo snel mogelijk de versie van jezelf willen terugvinden die er vroeger was.
Vier steunpunten om je niet te laten bepalen door het aan de kant gezet worden
1. Benoemen wat er gebeurt, zonder het te minimaliseren of te dramatiseren. Tegen jezelf zeggen “ik word aan de kant gezet en ik begrijp niet waarom” is gezonder dan stil te piekeren of te doen alsof er niets aan de hand is. Benoemen is al een begin om weer wat grip op de situatie te krijgen. Van daaruit helpen we de atleet verantwoordelijkheid te nemen en te beheersen wat van hem afhangt, bv. de trainer vragen wat hij kan verbeteren en daaraan werken (zodat de trainer geen enkele reden meer heeft om hem op de bank te laten).
2. Je waarde loskoppelen van je speeltijd. Het aantal minuten op het veld is geen maat voor wat een atleet waard is. Het is een beslissing van een moment, genomen door iemand anders, vaak om redenen die niets te maken hebben met het echte niveau van de speler.
3. De inspanning herfocussen op wat onder je controle blijft. De intensiteit op training, de kwaliteit van je slaap, de manier waarop je tegen jezelf praat: dat zijn de enige hefbomen die van niemand anders afhangen, en zij bereiden de terugkeer voor wanneer de kans zich aandient. En maak van die kans het beste (zelfs al zijn het maar enkele speelminuten, ze moeten de beste zijn, zodat je ondanks alles trots kan zijn op je prestatie).
4. Het niet alleen dragen. Atleten die zulke periodes doorstaan zonder in te storten, zijn bijna altijd zij die erover konden praten met een naaste, een ploegmaat of een mentale coach voor de frustratie omsloeg in isolement.
De echte startlijn
Je plaats terugveroveren, of er elders een nieuwe vinden, wordt niet beslist op het moment dat de kans eindelijk terugkomt. Het wordt eerder beslist, in de houding, het gedrag, de manier waarop de atleet de weken doorkwam waarin niemand naar hem keek: het werk in de schaduw. Herbeginnen bij een kleine club, een selectie minder, een plaats die in vraag gesteld wordt, is geen achteruitgang: het is vaak de noodzakelijke stap om sterker terug te komen dan voordien, met een zelfkennis die ononderbroken succes nooit had gegeven.
Bij Au Mental, wordt dit heropbouwwerk grondig aangepakt. Als psychologen helpen we atleten woorden te geven aan wat ze doormaken, de fases van hun carrière te begrijpen, hun beleving te herformuleren en stevige houvast te vinden om vooruit te gaan.
Maak je een periode door van twijfel, blessure, verlies van speeltijd of een koerswijziging, dan kan je een afspraak met ons maken om erover te praten. De eerste afspraak is gratis.
En om verder te gaan, ontdek ook onze aflevering Inside met Benjamin Mokulu, waarin hij terugblikt op zijn traject, zijn breuken en de manier waarop hij zichzelf heropbouwde. Lees ook zijn boek “Mai arrendersi” (Nooit opgeven) om te begrijpen wat hij in zijn carrière meemaakte.
Bibliografie
- Ulas, M., Adilogullari, İ., & Şenel, E. (2025). Qualitative analysis of elite football players’ causal attribution to not playing: A perspective of attribution theory. PLOS One, 20(6), e0325174.
- Fletcher, D., & Sarkar, M. (2012). A grounded theory of psychological resilience in Olympic champions. Psychology of Sport and Exercise, 13(5), 669–678.
- Weiner, B. (1985). An attributional theory of achievement motivation and emotion. Psychological Review, 92(4), 548–573.
- Maier, S. F., & Seligman, M. E. (1976). Learned helplessness: theory and evidence. Journal of Experimental Psychology, 105(1), 3–46.
- Podlog, L., et al. Literatuur over psychologische paraatheid voor de terugkeer na een blessure (I-PRRS, vertrouwen en bewegingsangst).
Lees ook
